Ciechocinek

Ciechocinek jedno z najbardziej znanych polskich uzdrowisk , miasto i gmina w województwie kujawsko-pomorskim , powiecie aleksandrowskim , leżące w Kotlinie Toruńskiej , w szerokiej dolinie Wisły , na lewym brzegu rzeki. Podstawą rozwoju są wody lecznicze: chlorkowo-sodowe, bromkowe, jodkowe, żelaziste, borowe. W mieście praktycznie nie ma przemysłu. Część uzdrowiskowa bogata jest w zieleń parków , skwerów , pięknych kwietników.

W północnej części uzdrowiska znajduje się Park Zdrojowy , założony w 1875 roku w stylu krajobrazowym z licznymi gatunkami drzew i krzewów , (także egzotycznymi). Ciechocinek posiada również oryginalny rezerwat florystyczny - stanowisko słonorośli (m.in. soliród zielny , mlecznik nadmorski , aster solny ) ujęte od 1962 roku w 1,88 ha rezerwatu Ciechocinek w pobliżu tężni III.

W okolicach Ciechocinka ze względu na potrzebę ochrony jego specyficznego mikroklimatu stworzono obszar chronionego krajobrazu Nizina Ciechocińska o powierzchni 36 814 ha.

Struktura powierzchni

Demografia

Opis	Ogółem	Kobiety	Mężczyźni
jednostka	osób	%	osób	%	osób	%
populacja	10 871	100	5999	55,2	4872	44,8
gęstość zaludnienia (mieszk./km)	697,3	384,8	312,5

Według danych z roku 2002 ⁶, średni dochód na mieszkańca wynosił 1863,86 zł.

Zabytki

Historia

Od średniowiecza do rozbiorów Polski

Na obszarze dzisiejszego Ciechocinka istniała niegdyś osada i gród kasztelański Słońsk, po raz pierwszy wymieniony w falsyfikacie mogileńskim z 1065 roku. Zakłada się, że początki Słońska jako prasłowiańskiego opola mogą sięgać VIII-IX wieku, a parafii słońskiej - wieków X-XI. Kasztelania słońska obejmowała tereny położone na prawym brzegu Wisły . Książę Konrad I Mazowiecki utrzymywał w Słońsku warzelnie soli . Przypuszcza się, że duże powodzie XIII wieku, które niszczyły nisko położone części Płocka i Torunia przyczyniły się do zniszczenia Słońska.

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1379 roku ( Ciechocino ). Nazwa Ciechocinek po raz pierwszy pojawiła się w 1520 roku.

Istnienie folwarku w Ciechocinku jest poświadczone od roku 1670 . Wcześniej Ciechocinek to mała osada bez folwarku. Napływ osadników olenderskich na przełomie XVI i XVII wieku oraz przejście wsi w ręce Niemojewskich stały się dla Ciechocinka i okolic ważnym momentem rozwoju - osuszano bagna, karczowano lasy, odwadniano zalewane tereny, zasiedlano nieużytki.

XVIII wiek to czas powiększania się Ciechocinka - dane z roku 1779 mówią o 50 mieszkańcach Słońska oraz 105 mieszkańcach Ciechocinka z Rozkoszem.

Pod obcą władzą. Czasy rozbiorowe.

Po I rozbiorze , kiedy Austria zagarnęła żupy solne w Wieliczce i Bochni , podjęto poszukiwania nadających się do eksploatacji źródeł solanki i największe odkryto właśnie w Ciechocinku. Na mocy "ustawy solnej" z 5 marca 1791 zamierzano wybudować warzelnię soli, lecz późniejsze burzliwe wydarzenia nie sprzyjały realizacji projektu. Do rozbiorów Ciechocinek był w województwie inowrocławskim. Po 23 stycznia 1793 r. jako osada w powiecie radziejowskim znalazł się pod zaborem pruskim , w latach 1807 - 1815 był w departamencie bydgoskim Księstwa Warszawskiego , a później na mocy Ustawy Konstytucyjnej Królestwa Polskiego z 27 czerwca 1815 włączony do województwa mazowieckiego Królestwa Polskiego pozostając w powiecie radziejowskim obwodu kujawskiego.

Po śmierci w 1810 roku ostatniego z Niemojewskich - Ksawerego - lokalne dobra przeszły w ręce jego córkom - Barbarze i Ksawerze. Barbara wyszła za mąż za Józefa Zawadzkiego , a ten w 1823 sprzedał dwie włóki ziemi ze źródłami solankowymi Konstantemu Wolickiemu . Dwa lata później Wolicki przekazał nabyty majątek bezinteresownie Skarbowi Królestwa Polskiego. Na mocy kontraktu z 10 czerwca 1825 przejął na siebie obowiązek wybudowania na koszt Skarbu Królestwa warzelni soli. Zgodnie z treścią ukazu cara Mikołaja I z 10 października 1827 roku Skarb Królestwa wykupił od Józefa Zawadzkiego dobra ciechocińskie. Stało się tak dzięki intensywnym staraniom Stanisława Staszica i Ksawerego Druckiego-Lubeckiego . Pod tężnie, warzelnię i plantacje cierni wykupiono obszary należące do Słońska i Wołuszewa . W latach 1824 - 1829 wybudowano tężnie I i II, natomiast w 1830 roku ukończono budowę warzelni. Z lat 1828-1829 pochodzi też pierwsza wzmianka o leczniczym działaniu tutejszych źródeł - przebywały tu dzieci Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego oraz rodzina Ludwika Platera . Te pierwsze odnotowane kąpiele miały się odbywać w starej oberży folwarcznej ulokowanej przy obecnej ulicy Józefa Bema 32. Nowym inwestycjom towarzyszył napływ mieszkańców. Statystyki za rok 1827 podają istnienie w Ciechocinku 10 domów zasiedlonych przez 91 osób, zaś w kolonii Ciechocinek 13 domów i odpowiednio 128 osób.

Wybuch powstania listopadowego przeszkodził w uruchomieniu warzelni. Wolicki, uznany za sprawą uczestnictwa w Powstaniu za zdrajcę, przeniósł się do Francji, więc pełną eksploatację zakładu rozpoczęto w 1832 r. po powołaniu Banku Polskiego na jego nowego komisarycznego zarządcę. Od 1836 roku solanki zaczęto komercyjnie wykorzystywać do celów leczniczych. W miejscowej austerii rządowej położonej w obecnym Parku Zdrojowym oraz karczmie na Starym Ciechocinku zainstalowano po cztery miedziane wanny - powstał zalążek zakładu leczniczego i do Ciechocinka zaczęli przybywać kuracjusze. Tę datę przyjmuje się za oficjalne narodziny uzdrowiska w Ciechocinku.

W latach 1837 - 1842 Ciechocinek włączono do powiatu włocławskiego guberni warszawskiej. Pozostawał w niej aż do roku 1866 kiedy to przeniesiono go do powiatu nieszawskiego tej samej guberni.

Dostępność do uzdrowiska wzrosła po uzyskaniu w 1867 r. połączenia kolejowego. Pod koniec XIX wieku Ciechocinek był największym uzdrowiskiem w Królestwie, jednym z najmodniejszych na ziemiach polskich.

I wojna światowa

Z chwilą wybuchu I wojny światowej ogłoszono stan wojenny , a 3 sierpnia 1914 przejął władzę Tymczasowy Komitet Bezpieczeństwa Publicznego mający za przewodniczącego dra L. Lorentowicza. We wrześniu 1915 Ciechocinek został zajęty przez wojska niemieckie i austriackie. Decyzją z 23 marca 1916 osadę włączono do powiatu włocławskiego Generał-Gubernatorstwa warszawskiego. 11 listopada 1916 reskryptem szefa administracji Generał-Gubernatorstwa nadano zaś osadzie prawa miejskie . Miasto przybrało charakter wojskowego uzdrowiska i szpitala polowego zarazem, a lata wojny doprowadziły do dewastacji i rozkradzenia mienia.

II RP

4 lutego 1919 dekret Rządu Polskiego "O zarządzie miejskim" potwierdził prawa miejskie dla Ciechocinka. W latach międzywojennych nastąpił dalszy rozwój i rozbudowa uzdrowiska, między innymi odwiercono pierwszą cieplicę . W 1939 r. miasto liczyło 5200 mieszkańców.

Okupacja hitlerowska

1 września 1939 zorganizowano w Ciechocinku Szpital Wojskowy nr 801 obliczony na 120 łóżek, który działał od rozpoczęcia działań wojennych aż do ewakuacji 8 i 9 września . 12 września miasto zostało zajęte przez wojska brygady "Netze" Wehrmachtu pod dowództwem generała majora Eccarta Freiherra von Gablenz wspomagane przez oddziały operacyjne służby bezpieczeństwa Einsatzkommando I z Einsatzgruppe III . Tego samego dnia doszło w mieście do pierwszych aresztowań i zabójstw. Zamordowano 20 rannych żołnierzy Armii "Pomorze" i opiekującą się nimi pielęgniarkę oraz trzech przypadkowo wybranych w mieście cywili. Do 26 września władza w mieście należała do komendantury wojskowej. Za organizację administracji cywilnej odpowiedzialny był szef zarządu administacji cywilnej przy dowództwie 4 Armii Wehrmachtu , SS-Oberführer Fritz Hermann. Osoby, którym nadawano stanowiska, rekrutowały się z szeregów Selbstschutzu , na czele którego w mieście stał Gustaw Tober - podległy dowódcy na powiat SS-Sturmbannführerowi Leo Ostuf Patinie. Pierwszym burmistrzem okupowanego miasta został na kilka dni kowal ze Słońska - Fryderyk Elgert, a po nim - nauczyciel Otto Leschner, dyrektorem uzdrowiska zaś - Stefan Adam.

26 października na mocy decyzji Hitlera z 8 października Ciechocinek został wraz z całym powiatem nieszawskim właczony do rejencji inowrocławskiej Kraju Warty . 22 grudnia zmieniono nazwę miasta na Hermannsbad i uczyniono stolicą powiatu z władzami powiatowymi rezydującymi w Aleksandrowie Kujawskim . 1 czerwca 1940 rozpoczął się pierwszy sezon kuracyjny w Hermannsbad - z zabiegów mogli korzystać wyłącznie obywatele niemieccy. W II poł. 1940 roku nowym burmistrzem został dyrektor uzdrowiska Reichsdeutsch Willy Scholz. Po nim rządzili tu jeszcze Mohrlock i od roku 1943 - Lindenberg.

Równolegle do prowadzonych na terenie Ciechocinka akcji eksterminacji i wysiedleń zmierzających do utworzenia z uzdrowiska "wzorcowego niemieckiego miasta" otoczonego "odwiecznie niemieckimi wsiami osadników" zawiązywały się lokalne grupy oporu, w których działalność zaangażowanych było ok. 100 osób. Najwcześniej, bo jeszcze w 1939 powstały lokalne agendy Komendy Obrońców Pokoju i Polskiej Organizacji Zbrojnej "Znak" , w kolejnym roku Kujawskiego Związku Polityczno-Literackiego i Narodowej Organizacji Wojskowej . Na przełomie 1940 i 1941 powstał rejon ZWZ -AK Ciechocinek, krypt. "Cerelis", "N-0-115". Od 1941 działały Organizacja Wojskowa Związek Jaszczurczy oraz Szare Szeregi . W 1942 zorganizowano Wojskową Służbę Kobiet .

Zamieszkujących w Ciechocinku ok. 700 Żydów zamknięto w getcie , część z nich wysiedlono w 1940 do Generalnego Gubernatorstwa , pozostałych wymordowano w obozie zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem . Szacunkowe i niepełne obliczenia dotyczące natomiast polskich ofiar (grudzień 1945 ) zamykają się w liczbie 35. Polacy byli pozbawieni mienia i sukcesywnie wysiedlani wgłąb Rzeszy na roboty przymusowe. W ich miejsce sprowadzano ok. 1000 Niemców z krajów nadbałtyckich , Besarabii , Wołynia , Generalnego Gubernatorstwa oraz z obszaru samej Rzeszy.

Wraz z postępującymi klęskami wojsk niemieckich miasto z uzdrowiska przemieniało się w wojskowy szpital a okres niemieckiej ewakuacji przypłaciło dewastacją i grabieżą mienia. Niemcy opuścili Ciechocinek między 18 a 20 stycznia 1945 . 19 stycznia podpalili magazyny żywnościowe w warzelni soli, dworcu kolejowym, budynku przy dworcu oraz Łazienki nr 2, "Świteziankę" i "Warszawiankę". 21 stycznia do miasta wkroczyły jednostki Armii Czerwonej . Miasto po raz kolejny doznało spustoszeń, grabieży i dewastacji.

Czasy po wyzwoleniu. PRL

Po wkroczeniu Sowietów władzę przejęła radziecka Komenda Miasta z porucznikiem Mordowcewem jako jej przewodniczącym. Utworzono punkt zborny dla powracających przymusowych robotników oraz jeńców wojennych, wśród których przeważali właśnie sowieci. Punkt istniał do 25 lipca 1945 , ale sowieci zatrzymali niektóre obiekty do marca 1946, a wojskowi zarządzali poniemieckimi majątkami aż do 1950 roku.

Część zasiedlających okolice Niemców nie ewakuowała się przed inwazją sowiecką - zostali oni skierowani do prac przymusowych, a następnie skoncentrowani w obozie w Potulicach , gdzie wielu z nich nie doczekawszy się przesiedlenia poniosło śmierć.

Po odzyskaniu niepodległości Ciechocinek wszedł w obszar powiatu nieszawskiego od 1948 roku decyzją Rady Ministrów przemianowanego na aleksandrowski , wchodzącego w skład województwa pomorskiego. Wlatach 1950 - 1975 r. Ciechocinek był w województwie bydgoskim . W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa włocławskiego . Statystyki za rok 1946 podawały liczbę 4130 mieszkańców Ciechocinka.

7 lutego 1945 wybrano Radę Miejską . Pierwszym powojennym burmistrzem został działacz PPS Adam Drużyński, zaś przewodniczącym Miejskiej Rady Narodowej inny członek PPS - Beniamin Kościelecki. Do połowy 1946 roku duży wpływ na życie polityczne miał również PSL , później coraz wyraźniej zaznaczała się dominacja PPR .

Pierwszy powojenny sezon kuracyjny rozpoczął się 20 maja 1945 a zamknął 31 października . Dyrektorem Państwowego Zakładu Zdrojowego został Jan Hajduk, a lekarzem uzdrowiskowym - Bolesław Janczewski. Reaktywowano Komisję Zdrojową (rozwiązaną w 1967, kiedy to jej funkcje przejęło miasto i PPUC). Z zabiegów skorzystało 2600 osób. Miasto dysponowało 2425 łóżkami w 62 obiektach.

Od 1954 roku pozostawano przy nazwie Przedsiębiorstwo Państwowe Uzdrowisko Ciechocinek . Od roku 1955 datuje się boom budownictwa sanatoryjnego - do roku 1989 zbudowano 5 szpitali uzdrowiskowych, 21 sanatoriów, 1 prewentorium, 1 dom wczasów letniczych.

III RP

Pierwsze wolne wybory samorządowe 27 maja 1990 przyniosły zwycięstwo Komitetowi Obywatelskiemu "Solidarność". Przewodniczącą Rady Miejskiej została lekarz Maria Wronka a burmistrzem - Andrzej Soborski.

Przypisy

B.Ziółkowski Zarys dziejów Ciechocinka , Ciechocinek. Dzieje uzdrowiska. pod red. S.Kubiaka, Włocławek 2001, s.18-20
S.Librowski Inwentarz realny dokumentów archiwum diecezjalnego we Włocławku. Lata 1232-1550. , tom 1, Włocławek 1994, dok. 190, s. 107-108
B.Ziółkowski Zarys dziejów Ciechocinka s.21-23
A.Walczak Studium historyczno-urbanistyczne i konserwatorskie oraz ustalenia konserwatorskie do planu miejscowego zagospodarowania przestrzennego miasta. , Toruń 1955, s.29
M.Raczyński Materiały do historii Ciechocinka od zapoczątkowania budowy warzelniów soli do wybuchu wielkiej wojny. , Warszawa 1935, s.8, 20, 24, 26, 420
A.Walczak Studium... s.28
S.Chodyński Słońsk , s.192
S.Cackowski Miasta dobrzyńskie i kujawskie w końcu XVIII i na początku XIX wieku (1793-1807), Włocławek 1993, s.99-100
Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego tom 1, Warszawa 1810, s.24
Dziennik Praw Królestwa Polskiego tom 1, Warszawa 1816, s.56
M.Raczyński Materiały do historii... s.41-42
W.Gerko Warzelnia soli w Ciechocinku i okolicy s.93-95
K.Hewner Parafia... s.10,43
D.Iwanowska-Jeske Ciechocinek w okresie okupacji s.85; Zdrój Ciechociński 1994, 4, s.4
Okręgowa Komisja Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemuw Bydgoszczy, akta podręczne, Aleksandrów Kujawski, sygn. Ds. 59/69; J.Zieliński Z przeszłości... s.163
Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Regierungsbezirk Hohensalza 1939-1945, sygn.2; B. Ziółkowski Władze i społeczeństwo niemieckie na Kujawach wschodnich podczas okupacji niemieckiej Toruń 2005, s.95
APW, AmC, sygn. 30, sygn. 31, sygn. 41, k. 31-37
Fundacja Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Polek, Inspektorat Włocławek, teczki osobowe: J.Duszyński, Z.Stankiewicz, H.Szczepańska, H.Wojdyłło, T. Zalewski; B.Ziółkowski Kobiety - żołnierze Związku Walki Zbrojnej - Armii Krajowej Inspektoratu Włocławek Toruń 2003, s.79, 91-92, 100-101; B.Ziółkowski Geneza i początki konspiracji we Włocławku i na terenie Kujaw wschodnich w latach 1939-1940 Ziemia Kujawska, 2003, t.XVI, s.151-152
B.Ziółkowski Ciechocinek. Dzieje... s.431
B.Ziółkowski Zarys dziejów... s.57
W.Jastrzębski Hitlerowskie wysiedlenia z ziem polskich wcielonych do Rzeszy 1939-1945 Poznań 1968, s. 63, 96, 98, 104
Dz.U. RP, 1948, Nr 12, poz. 97